1. Ý nghĩa của mâm cơm ngày Tết

Những món ăn trong mâm cơm cúng tổ tiên ngày Tết đều chứa đựng nhiều giá trị thiêng liêng. Chúng không chỉ thể hiện tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên từ bao đời mà còn là nét đẹp văn hóa rất đặc trưng của dân tộc. Tết Nguyên Đán được xem là ngày lễ lớn của dân tộc. Đồng thời cũng là thời điểm quan trọng để kết thúc năm cũ, khởi đầu năm mới. Có lẽ vì thế mà nhiều gia đình dù có khó khăn đến mấy cũng cố gắng sắm sửa mâm cơm ngày Tết thật đầy đủ để tưởng nhớ ông bà và mong Tổ tiên phù hộ cho gia đình được ấm no, hạnh phúc.

Mâm cỗ ngày Tết cổ truyền
Mâm cỗ ngày Tết cổ truyền ở Việt Nam. Ảnh: Internet

1.1. Nguyên tắc tứ trụ trong mâm cơm ngày Tết miền Bắc

Trong cái tiết trời se se lạnh những ngày đầu xuân ở miền Bắc, hầu như gia đình nào cũng đang tất bật chuẩn bị mâm cỗ cúng gia tiên. Người miền Bắc nói chung, đặc biệt là người Hà Nội, họ rất coi trọng những giá trị truyền thống. Vì thế mà cuộc sống dù có khó khăn, tất bật đến mấy họ cũng cố vun vén cho mâm cỗ ngày Tết thật trọn vẹn.

Nguyên tắc tứ trụ trong mâm cơm ngày Tết miền Bắc.
Nguyên tắc tứ trụ trong mâm cơm ngày Tết miền Bắc. Ảnh: Internet

Tuân thủ theo những nguyên tắc có từ rất xa xưa, một mâm cỗ cúng tổ tiên ở miền Bắc thường chuẩn bị đầy đủ 4 bát và 4 đĩa. Những thứ này lần lượt tượng trưng cho tứ trụ, 4 mùa và bốn phương. Với những gia đình có điều kiện hơn, mâm cỗ sẽ có đến 6 bát 6 đĩa hoặc 8 bát 8 đĩa. Ở đây bên cạnh tứ trụ chúng còn thể hiện ước muốn phát tài phát lộc của nhiều gia đình. Nếu mâm cổ ngày xưa phải bày lên mâm gỗ hoặc mâm đồng thì ngày nay đã có phần giản lược phù hợp.

1.2. Triết lý ngũ hành trong mâm cơm ngày Tết miền Nam

Khác với miền Bắc, mâm cơm ngày Tết ở miền Nam không cần phải tuân thủ một cách khắt khe những quy tắc. Chúng được bày soạn dựa vào điều kiện gia đình, đúng như cái chất hào sảng vốn có của người Nam.

Nguyên tắc ngũ hành trong mâm cơm ngày Tết miền Nam
Nguyên tắc ngũ hành trong mâm cơm ngày Tết miền Nam. Ảnh: Internet

Mặc dù nhìn có vẻ không theo một quy tắc nào, thế nhưng chúng lại được vận dụng khéo léo triết lý ngũ hành, âm dương. Mỗi một món ăn trong mâm cơm cúng Tết đều thể hiện một trạng thái của ngũ hành: Kim – Mộc – Thủy – Hỏa – Thổ.

2. Cách bày trí mâm cơm ngày Tết

Chính vì dựa vào những nguyên tắc khác nhau nên mâm cơm ngày Tết hai miền Nam – Bắc cũng có cách bày trí khác nhau. Chúng thể hiện rất rõ đặc trưng của từng miền.

2.1. Cách bày trí mâm cỗ ngày Tết miền Bắc

Như đã nói, mâm cỗ Tết truyền thống mở miền Bắc rất tinh tế và cầu kỳ. Họ tuân thủ theo nguyên tắc tứ trụ gồm 4 bát và 4 đĩa. Bốn bát bao gồm: một canh bóng thả, một chân giò hầm măng khô, một mọc nấm thả và một miến. Với những gia đình có điều kiện họ còn chuẩn bị thêm một bát su hào thái chỉ, một bát chim hầm để nguyên con.

Bốn đĩa bao gồm: một thịt gà, một nem rán, một bánh chưng và một giò lụa. Nhiều gia đình đông con cháu, họ còn bày thêm đĩa thịt đông, đĩa giò thủ hoặc đĩa cá kho riềng. Bên cạnh đó thì mứt sen, mứt quất, mứt gừng, chè kho,… được xem là món tráng miệng không thể thiếu.

Gà luộc
Gà luộc là món ăn không thể thiếu trong mâm cổ ngày Tết ở miền Bắc. Ảnh: Internet

Đặc biệt, trong những gia đình truyền thống Hà Nội, người ta còn lựa chọn nguyên liệu theo tiêu chí của các cụ ngày xưa. Chẳng hạn như đĩa gà luộc phải dùng gà trống thiến. Hoặc xôi gấc phải có màu đỏ tươi đẹp mắt. Mâm cổ ngày Tết chỉnh chu như thế phần nào thể hiện được ước muốn tài lộc, no ấm của gia đình.

2.2. Cách bày trí mâm cỗ ngày Tết miền Nam

Những món nhất định phải có

Mặc dù mâm cơm ngày Tết miền Nam thường có gì cúng nấy, phụ thuộc vào điều kiện gia đình, tuy nhiên có những món tuyệt nhiên không thể thiếu. Thịt kho hột vịt, khổ qua nhồi thịt, tôm khô củ kiệu, gỏi ngó sen, lạp xưởng, bánh tét, bánh ít là những món nhất định phải có. Đặc biệt ở những gia đình miền Tây Nam Bộ, người ta còn cho thêm món lẩu cù lao hoặc cá tai tượng chiên xù.

Khổ qua nhồi thịt
Canh khổ qua nhồi thịt. Ảnh: Internet

Cũng giống như miền Bắc, mâm cơm cúng miền Nam ngoài những món chính còn có thêm món tráng miệng. Họ thường dùng các loại mứt từ trái cây như: dừa, me, mãng cầu,… để đặt lên mâm cỗ. Đồng thời, các món mứt này cũng thường được chọn để đãi khách ngày đầu Xuân.

Chuẩn bị món ăn theo ngũ hành

Những món ăn phải có trong mâm cơm ngày Tết miền Nam đều tương ứng với từng đặc trưng trong ngũ hành. Ví dụ như món thịt kho tàu có vị mặn sẽ ứng với hành Thủy. Củ kiệu chua ngọt ứng với hành Mộc. Thông thường, để món ăn hài hòa, người ta sẽ kết hợp hai món này với nhau. Vị chua ngọt củ củ kiệu sẽ làm dịu vị mặn của thịt kho tàu. Đúng như nguyên tắc bổ trợ trong ngũ hành.

Bên cạnh đó, trong món thịt kho tàu người ta thường cắt thịt thành khối vuông, tượng trưng cho âm. Còn trứng hình tròn, tượng trưng cho dương. Đây là nguyên lý hài hòa âm dương mà người miền Nam vẫn thường vận dụng trong đời sống sinh hoạt hằng ngày.

Thịt kho hột vịt
Thịt kho hột vịt là món ăn không thể thiếu trong ngày Tết miền Nam. Ảnh: Internet

Tương tự, khổ qua nhồi thịt có vị đắng, ứng với hành Hỏa. Vị ngọt trong đại đa số món mứt tráng miệng ứng với hành Thổ. Và vị cay trong từng chén nước chấm ứng với hành Kim. Ngoài ra, những món ăn này còn thể hiện ước mong mọi việc được suông sẻ, hạnh phúc trong năm mới thông qua việc chơi chữ. Chẳng hạn như mâm cỗ bao giờ cũng có món khổ qua nhồi thịt, thành viên nào cũng nên ăn một miếng để những khó khăn của năm cũ qua đi, chào đón một năm mới với vô số những điều tốt đẹp.

3. Bật mí cách làm hai món canh trong mâm cơm cúng ngày Tết

Mâm cơm cúng ngày Tết đa dạng với nhiều món ăn. Mỗi món lại có những công thức chế biến khác nhau nên sẽ phần nào gây khó dễ cho các bà nội trợ, đặc biệt là những nàng mới về làm dâu. Dưới đây, Mevacon.com sẽ bật mí cho bạn cách làm một số món trong mâm cơm cúng ngày Tết.

3.1. Canh bóng thả

Cứ mỗi lần nhìn thấy canh bóng thả thì hương vị ngày Tết như ùa về. Đây là món ăn chưa bao giờ vắng mặt trong mâm cỗ cúng tổ tiên. Tiết trời đầu Xuân ở miền Bắc lành lạnh, húp một bát canh bóng thả nóng hổi, có vị đậm đà từ xương và rau củ, rất dễ khiến người ta siêu lòng.

Canh bóng thả là món ăn truyền thống trong mâm cơm ngày Tết miền Bắc
Canh bóng thả là món ăn truyền thống không thể thiếu trong mâm cơm ngày Tết miền Bắc. Ảnh: Internet

Nguyên liệu chuẩn bị

  • 200 gram da heo phồng
  • 20 gram gừng
  • 2 quả trứng gà
  • 5 gram bột bắp
  • 100 gram giò sống
  • 200 gram xương heo
  • 50 gram cà rốt
  • 50 gram đậu Hà Lan
  • 50 gram gấc
  • 20 gram hành tây
  • 100 gram súp lơ xanh
  • 50 gram nấm hương
  • 50 ml rượu trắng
  • Gia vị: nước mắm, hạt nêm, đường trắng, muối, tiêu

Hướng dẫn cách sơ chế nguyên liệu nấu canh bóng thả

  • Da heo phồng mua về đem ngâm với nước ấm cho mềm, sau đó rửa bằng rượu trắng và gừng giã nhuyễn để loại bỏ mùi hôi. Cà rốt và su hào gọt vỏ, cắt miếng vừa ăn. Nếu khéo tay có thể tỉa thành hoa cho đẹp mắt. Súp lơ chẻ miếng nhỏ, cho vào thau nước muối pha loãng ngâm khoảng 15 phút, vớt ra xả lại với nước. Đậu Hà Lan nhặt bỏ xơ. Nấm hương cắt bỏ chân, rửa sạch. Việc lựa chọn các loại rau củ nhiều màu sắc sẽ giúp món canh thêm đẹp mắt.
Ngâm da deo phồng trong nước cho mềm.
Ngâm da deo phồng trong nước cho mềm. Ảnh: Internet
  • Trộn giò sống với thịt gấc để tạo màu đẹp mắt. Nêm vào 1 muỗng cà phê hạt nêm, 1 muỗng cà phê tiêu, 1/2 muỗng cà phê hạt nêm, trộn đều và để khoảng 15 phút cho gia vị tan đều.
Trộn thịt gấc với giò sống
Trộn thịt gấc với giò sống để có màu đẹp mắt. Ảnh: Internet
  • Đập 2 quả trứng gà vào tô, khuấy đều và cho vào chảo chiên chín.

Hướng dẫn cách làm bóng bì và nấu canh

  • Trải bóng bì ra thớt, dùng muỗng phết giò sống lên trên nhằm tạo độ kết dính để đặt trứng chiên vào. Cuộn bóng bì và dùng hành lá đã chần sơ với nước sôi cột chắt. Cho bóng bì vào nồi hấp chín.
Cuộn bóng bì
Cuộn bóng bì và cho vào nồi hấp chín. Ảnh: Internet
  • Xương heo mua về rửa sạch, chần sơ qua nước sôi để loại bỏ mùi hôi. Sau đó cho vào nồi cùng 1 lít nước lọc và bắt đầu ninh. Trong quá trình ninh, thường xuyến vớt bọt nổi lên trên để nước canh trong hơn.
Hầm xương nấu canh
Dùng nước hầm xương sẽ giúp món canh ngọt hơn. Ảnh: Internet
  • Hầm xương khoảng 45 phút hoặc 1 giờ thì lần lượt vớt ra ngoài, cho các loại rau củ vào. Nêm nếm gia vị vừa ăn thì mới thả bóng bì đã cắt vào. Canh sôi lại thì tắt bếp. Vớt hết rau củ và bóng bì ra ngoài. Khi nào dùng mới cho nước canh vào. Cách này giúp rau củ vẫn giữ được màu sắc tươi tắn.
Cho rau củ vào nấu với nước hầm xương.
Cho rau củ vào nấu với nước hầm xương. Ảnh: Internet
  • Cách nấu canh bóng thả có đôi chút tỉ mỉ, cầu kỳ nhưng lại mang nhiều ý nghĩa vào dịp Tết cổ truyền. Từng miếng bóng bì mềm mềm, dai dai hòa với vị rau củ tươi mát và nước hầm xương đậm đà mang đến bữa cơm gia đình thật đầm ấm.
Rưới nước dùng canh vào bóng thả
Để màu sắc rau củ được tươi, khi nấu chín nên vớt ra ngoài, đợi đến lúc ăn mới rưới nước dùng vào. Ảnh: Internet

3.2. Canh khổ qua nhồi thịt

Nếu ngày Tết miền Bắc có món canh bóng thả truyền thống thì miền Nam lại không thể thiếu món canh khổ qua nhồi thịt.

Nguyên liệu chuẩn bị

  • 3 trái khổ qua
  • 200 gram thịt xay
  • 30 gram nấm mèo
  • 20 gram ngò rí
  • 30 gram nấm hương khô
  • 50 gram hành lá
  • 50 gram nấm rơm
  • 40 gram miến
  • Gia vị: muối, tiêu xay, đường trắng, hạt nêm

Hướng dẫn cách làm nhân nhồi khổ qua

  • Nấm hương, nấm mèo và miến tàu đem ngâm trong nước ấm cho nở mềm rồi cắt thành sợi nhỏ. Hành lá nhặt sạch, cắt phần đầu trắng ra để riêng, còn phần lá hành xanh cắt nhuyễn.
  • Trộn thịt xay, nấm mèo, nấm hương, miến tàu và hành lá vào chung với nhau, nêm thêm 1 muỗng cà phê muối, 2 muỗng cà phê hạt nêm, 2 muỗng cà phê tiêu xay và 2 muỗng cà phê đường. Để yên từ 10 đến 15 phút cho gia vị tan đều.
Trộn hỗn hợp nấm với thịt xay để làm nhân khổ qua trong mâm cơm ngày Tết miền Nam
Trộn hỗn hợp nấm, miến với thịt xay để làm nhân khổ qua. Ảnh: Internet
  • Khổ qua cắt khúc đôi hoặc khúc 3 vừa ăn, nạo bỏ ruột, rửa lại với nước rồi dùng khăn giấy thấm cho sạch nước. Dùng muỗng múc hỗn hợp nhân thịt và nhồi vào khổ qua. Nén chặt để nhân không bị rơi ra ngoài khi nấu.
Nhồi nhân khổ qua
Nhồi nhân vào ruột khổ qua. Ảnh: Internet

Hướng dẫn cách nấu canh khổ qua

  • Bắc nồi lên bếp, cho vào 800 ml nước lạnh, thêm nấm rơm đã rửa sạch, đầu hành và khổ qua vào. Nấu lửa lớn đến khi nước trong nồi sôi thì nêm nếm gia vị vừa ăn và hầm khổ qua khoảng 1 tiếng với lửa nhỏ cho mềm.
Hầm khổ qua
Hầm chín khổ qua. Ảnh: Internet
  • Để kiểm tra độ chín của khổ qua, dùng nĩa xiên vào. Nếu thấy nĩa dễ dàng xiên qua thì nghĩa là khổ qua đã mềm. Lúc này bạn có thể tắt bếp, rắc thêm ít hành ngò cắt nhuyễn và chuẩn bị thêm chén nước mắm ớt là có thể thưởng thức.
Canh khổ qua nhồi thịt là món truyền thống trong mâm cơm ngày Tết miền Nam
Khổ qua hầm ăn khi còn nóng, kèm với chén nước mắm ớt thì càng thêm đậm đà . Ảnh: Internet

Mặc dù mâm cơm ngày Tết ở hai miền Nam Bắc có sự khác nhau về cách bày soạn, song hầu hết mỗi gia đình đều rất chăm chút và trân trọng trong từng mâm cỗ cúng tổ tiên. Đây không chỉ là sự tín ngưỡng mà còn thể hiện truyền thống uống nước nhớ nguồn của dân tộc qua bao đời.

Lệ tổng hợp