Phong tục ngày Tết theo thời gian đã trở thành một nét đặc trưng phân biệt ngày Tết với những ngày khác trong năm. Không biết từ bao giờ, người ta lại có tục xông đất, thăm hỏi họ hàng và trẻ con thì được lì xì dịp Tết. Ngày Tết người người nhà nhà đều hòa vào không khí rộn ràng của thời khắc bước sang năm mới. Trải dài từ Bắc đến Nam, dân tộc ta có vô số phong tục để chào đón ngày Tết rất đặc sắc. Những tập quán đã trở thành nếp ăn nếp nghĩ trở thành nét văn hóa truyền thống của người Việt Nam. 

1. Vì sao lại có phong tục ngày Tết?

Chẳng biết từ bao giờ, những ngày đầu tiên của năm mới âm lịch trở thành ngày Tết cổ truyền của người Việt. Ngày xưa, người Việt chủ yếu sống bằng nghề nông gắn bó với đất trời, quần quật quanh năm. Vào những ngày đầu năm, tiết trời sẽ thay đổi, đây chính là khoảng nghỉ của người nông dân. Thời điểm này, họ sẽ làm lễ tạ ơn và cầu mong một năm mới “mưa thuận gió hòa”. 

Phong tục ngày Tết của người Việt có từ rất lâu
Phong tục ngày Tết của người Việt có từ rất lâu. Ảnh: Internet

Theo quan niệm cổ truyền, Tết là dịp gặp gỡ giữa gia tiên với những người thân trong gia đình. Thế nên với truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, người ta cũng dành thời gian để tri ân những bậc thần linh, anh hùng, tổ tiên đã phù hộ cho mình. Bắt đầu từ đó những phong tục như cúng giao thừa, cúng đầu năm mới, chúc tết, lì xì…ra đời. Theo thời gian, những phong tục này trở nên không thể nào thiếu trong ngày Tết. Dù cuộc sống có ngày càng hiện đại thì ngày Tết vẫn không bao giờ được thiếu những thứ này. 

2. 17 phong tục ngày Tết đậm chất cổ truyền của người Việt Nam

Từ Bắc chí Nam, người Việt có rất nhiều phong tục tập quán vào những ngày Tết. Thế nhưng dù bằng hình thức nào thì tất cả những phong tục này đều hướng về một giá trị. Người Việt cũng muốn hướng về cội nguồn, thể hiện lòng biết ơn sâu sắc với người đi trước. Đồng thời, họ cũng muốn cầu mong những điều tốt đẹp nhất sẽ đến trong năm tiếp theo. 

2.1 Cúng ông Công ông Táo 23 tháng Chạp

Theo quan niệm của người Việt, ông Công, ông Táo là người do trời phái xuống cai quản việc trong nhà. Đến ngày 23 tháng Chạp, ông Công, ông Táo sẽ về trời báo cáo những việc xảy ra trong nhà gia chủ. Ngọc Hoàng sẽ thông qua những báo cáo này mà có những thưởng phạt với gia chủ. Thế nên trong ngày 23 AL, người Việt sẽ dọn nhà bếp sạch sẽ và bày mâm cúng tiễn thần về trời. Ở miền Bắc, người ta còn có tục “phóng sinh” cá chép vì tin rằng cá chép sẽ hóa rồng đưa các vị thần về chầu trời. 

Tết của người Việt thường bắt đầu từ sau khi cúng ông Công, ông Táo
Tết của người Việt thường bắt đầu từ sau khi cúng ông Công, ông Táo. Ảnh: Internet

2.2 Thăm viếng mộ tổ tiên

Đây là một trong những phong tục ngày Tết nhân văn và mang giá trị một lòng hướng về cội nguồn. Vào những ngày cuối năm, con cháu trong gia đình, gia tộc sẽ tề tựu đông đảo. Mỗi người một việc, họ sẽ cùng nhau đi viếng mộ ông bà tổ tiên. Cùng với việc dọn mộ, họ thường mang theo hoa tươi, trái cây, bánh kẹo, hương đèn để tưởng nhớ tổ tiên. Dịp này, theo một ý nghĩa tâm linh, chính là nơi đoàn tụ của thế hệ trước với thế hệ sau. Họ sẽ cùng ôn lại những kỷ niệm đã qua và cầu cho một năm mới an lành. 

Người Việt thường thăm mộ tổ tiên những ngày cuối năm
Người Việt thường thăm mộ tổ tiên những ngày cuối năm. Ảnh: Internet

2.3 Dọn dẹp nhà cửa sạch sẽ trước Tết

Tuy là một việc rất bình thường nhưng trong nếp nghĩ của người Việt, dọn dẹp nhà cửa đón Tết từ lâu cũng là một phong tục gắn liền với Tết. Những ngày cuối năm, các thành viên trong nhà sẽ chia nhau dọn dẹp, lau chùi đồ dùng trong nhà sạch sẽ. Người Việt quan niệm rằng việc này cũng là một phần trong việc “tiễn năm cũ, đón năm mới”. Ngoài ra, đây là thời điểm mà mỗi người nên hoàn tất tất cả mọi việc, nhất là trả nợ. Không nên để bị ràng buộc đến qua năm mới, như vậy sẽ không may mắn. 

Trước Tết, người ta thường dọn dẹp nhà cửa để chào đón những điều tốt đẹp
Trước Tết, người ta thường dọn dẹp nhà cửa để chào đón những điều tốt đẹp. Ảnh: Internet

2.4 Đi chợ Tết

Với khối lượng những thứ phải chuẩn bị để đãi khách ngày Tết thì việc đi chợ là một điều tất nhiên. Nhưng đi chợ Tết sao lại trở thành một niềm mong chờ của nhiều người mỗi năm như thế? Đây là nơi các bà nội trợ nô nức mua hàng tá thứ chuẩn bị cho ngày Tết. Những ngày này, những khu chợ sẽ vô cùng tấp nập với vô số những mặt hàng được bày bán. Có những mặt hàng chỉ duy nhất ngày Tết thì mới bày bán. Thế nên phải đi chợ Tết thì mới thấy hết được những nét văn hóa đặc sắc của người Việt. 

Chợ Tết là một nét văn hóa của người Việt
Chợ Tết là một nét văn hóa của người Việt. Ảnh: Internet

2.5 Gói bánh chưng, bánh tét

Bánh chưng có nguồn gốc từ thời vua Hùng Vương gắn liền với truyền thuyết về người con hiếu thuận Lang Liêu. Sau này, cứ đến dịp Tết, người Việt lại có truyền thống cùng nhau gói bánh chưng, bánh tét. Đây là phong tục tưởng nhớ các vị vua Hùng đã có công dựng nước, đồng thời tưởng nhớ tổ tiên. Bếp lửa hồng cùng nồi bánh chưng xanh qua bao đời đã là nét văn hóa truyền thống không thể thiếu của người Việt. Nó như trở thành ký ức đẹp và nỗi nhớ cho những đứa con xa xứ. Bên cạnh bánh chưng, bánh tét, người Việt xưa còn làm rất nhiều món bánh truyền thống để mừng Tết. Đó là bánh dày, bánh ít lá gai, bánh in, bánh phu thê… 

Gói bánh chưng là phong tục ngày Tết có từ thời các vua Hùng
Gói bánh chưng là phong tục ngày Tết có từ thời các vua Hùng. Ảnh: Internet

2.6 Thú chơi hoa kiểng– phong tục ngày Tết đặc sắc của người Việt

Những ngày cuối năm, hoa Tết sẽ được bày bán như một vật phẩm không thể thiếu của ngày Tết. Tùy theo điều kiện thời tiết, mỗi vùng miền sẽ có một loại hoa đặc trưng riêng như mai, đào, cúc, quất…Người bình thường thì mua hoa để mang đến không khí tươi mới cho ngày Tết. Người biết chơi hoa theo phong thủy thì chọn mua hoa kiểng như một cách cầu may cho năm mới. 

Thú chơi hoa kiểng là phong tục ngày Tết đặc sắc của người Việt
Thú chơi hoa kiểng là phong tục ngày Tết đặc sắc của người Việt. Ảnh: Internet

2.7 Xin chữ và câu đối tết

Với nhiều người Việt, “thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ” nếu thiếu một trong ba thứ này thì Tết sẽ không còn là Tết. Câu đối đỏ từ lâu như một vật phẩm trang trí không thể thiếu để mang về sắc xuân cho năm mới. Đây là phong tục bắt nguồn từ truyền thống Á Đông các nhà nho xưa thường tặng chữ cho nhau và dùng câu đối để thử tài. Câu đối thường được viết trên giấy đỏ vì người xưa quan niệm màu đỏ sẽ mang lại ấm no và may mắn cho cả năm. Người ta thường xin những chữ gửi gắm mong muốn vào năm mới như Tâm, An, Lộc, Đức, Phúc..

Xin chữ là phong tục ngày Tết rất đặc trưng của người Á Đông
Xin chữ là phong tục ngày Tết rất đặc trưng của người Á Đông. Ảnh: Internet

2.8 Bày mâm ngũ quả

Mâm ngũ quả trên bàn thờ ngày Tết là một cách thể hiện lòng thành kính với tổ tiên. Bên cạnh đó, cách bày mâm ngũ quả cũng thể hiện ước muốn về nhiều điều tốt đẹp và may mắn. Mỗi miền sẽ có cách bày mâm ngũ quả khác nhau với những loại trái cây đặc trưng. Người miền Bắc bày mâm ngũ quả theo ngũ hành. Người miền Nam chọn theo ý nghĩa tên gọi của trái cây. Trong khi người miền Trung thì có gì thờ nấy. Dù bày trí theo cách nào đi nữa thì mâm ngũ quả cũng là thể thiếu trong mỗi dịp Tết. 

Mâm ngũ quả là thành phần không thể thiếu trên bàn thờ ngày Tết
Mâm ngũ quả là thành phần không thể thiếu trên bàn thờ ngày Tết. Ảnh: Internet

2.9 Tục dựng cây nêu ngày Tết

Nhắc đến cây nêu là nhắc nhớ một phong tục ngày Tết từ xa xưa của người Việt. Theo người, thời điểm Táo quân về trời cũng là lúc ma quỷ sẽ có điều kiện quấy nhiễu dương gian. Cây nêu lúc này được dựng lên để xua đuổi tà ma, bảo vệ gia chủ và soi đường dẫn lối cho tổ tiên tìm về với con cháu ngày Tết.

Cây nêu là phong tục ngày Tết xưa dùng để xua đuổi tà ma
Cây nêu là phong tục ngày Tết xưa dùng để xua đuổi tà ma. Ảnh: Internet

Cây nêu thường là một cây tre cao khoảng 5 – 6 m. Trên cây nêu sẽ treo một số vật trừ tà như vàng mã, bùa, hình cá chép, tỏi, xương rồng, tấm vải điều bầu rượu bện bằng rơm, giải cờ vải tây những khánh đất…Đây là những vật ngăn ma quỷ quấy rối những ngày ông Táo vắng nhà. Bên cạnh đó, ở một số nơi, người ta sẽ treo thêm lồng đèn để báo hiệu cho tổ tiên đường về nhà. Cây nêu sẽ được hạ xuống vào ngày mùng 7 âm lịch. 

2.10 Cúng tất niên, rước ông bà

Bữa cơm tất niên là bữa ăn cuối cùng của năm cũ, diễn ra vào chiều 30 Tết âm lịch. Thời điểm này, người Việt thường bày một mâm cơm để cúng thần linh và rước gia tiên về. Hành động này xuất phát từ truyền thống hướng về cội nguồn, con cháu muốn tri ân gia tiên vì một năm đã qua. Đây là thời điểm được mong chờ nhất trong năm. Cả gia đình có cơ hội tụ họp đông đủ sau một năm vất vả đã qua.

Mâm cơm cúng tất niên thường rất cầu kỳ
Mâm cơm cúng tất niên thường rất cầu kỳ. Ảnh Internet

2.11 Đón giao thừa

Người Việt rất coi trọng thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới khi đất trời giao hòa. Nhiều nơi, người ta vẫn giữ lễ trù tịch hay còn gọi là lễ cúng giao thừa ngoài trời vào thời khắc cuối cùng của năm. Đây là phong tục ngày Tết mang ý nghĩa trút bỏ hết những điều không may ở năm cũ để chào đón năm với tất cả những gì đẹp nhất, tốt lành nhất. 

Người Việt rất xem trọng khoảnh khắc giao thừa
Người Việt rất xem trọng khoảnh khắc giao thừa. Ảnh: Internet

2.12 Hái lộc – phong tục ngày Tết lâu đời

Hái lộc đầu xuân là một nét văn hóa rất lâu đời của người Việt xưa. Sau thời khắc chuyển giao năm mới và năm cũ, người ta sẽ cùng nhau đến đền chùa để thắp hương và xin lộc. Khi ra về, mỗi người sẽ hái một nhánh cây non để tượng trưng cho hành động rước lộc về nhà. Sau này thì việc bẻ cành cây không được hưởng ứng nhiều vào đầu năm> Nhiều người chỉ hái vài lá non để tượng trưng cho phong tục này. 

Hái lộc là phong tục ngày Tết đã ít được sử dụng ngày nay
Hái lộc là phong tục ngày Tết đã ít được sử dụng ngày nay. Ảnh: Internet

2.13 Xuất hành

Người Việt rất coi trọng lần đi ra khỏi nhà đầu tiên trong năm mới, thường gọi là xuất ảnh. Họ tin rằng hướng đi đầu tiên sẽ ảnh hưởng đến tương lại trong vòng một năm. Thế nên, nhiều người vẫn còn quan niệm chọn giờ và hướng đi hợp với tuổi trước khi ra khỏi nhà. Tuy nhiên, ngày nay, phong tục này không còn được hưởng ứng như xưa nữa. 

Người xưa thường rất coi trọng việc xuất hành ngày Tết
Người xưa thường rất coi trọng việc xuất hành ngày Tết. Ảnh: Internet

2.14 Xông đất – phong tục ngày Tết lâu đời

Xông đất là một trong những phong tục được coi trọng hàng đầu vào dịp Tết. Người xưa cho rằng cần phải chọn người hợp tuổi để xông đất thì mới mang đến nhiều điều tốt lành cho gia chủ. Thậm chí, ngày xưa, có những nơi rất kiêng kỵ chuyện phụ nữ đến nhà vì cho rằng điều đó không may mắn. Ngày nay, người Việt hiện đại đã bỏ bớt những mê tín nhưng nhiều nơi vẫn còn rất coi trọng tục xông đất này. 

Xông đất là một trong những phong tục được coi trọng hàng đầu vào dịp Tết
Xông đất là một trong những phong tục được coi trọng hàng đầu vào dịp Tết. Ảnh: Internet

2.15 Thăm và chúc Tết

Người Việt xưa có câu “mùng Một tết cha, mùng Hai tết mẹ, mùng Ba tết thầy” phần nào khai quát phong tục thăm hỏi và chúc tết đầu năm. Đây là thời điểm mỗi người dành thời gian cho nhau và gửi đến nhau những lời chúc tốt đẹp nhất. Phong tục này thể hiện truyền thống “uống nước nhớ nguồn” và “tôn sư trọng đạo” của người Việt Nam bao đời này. 

Người Việt thường thăm và chúc Tết nhau những ngày đầu năm
Người Việt thường thăm và chúc Tết nhau những ngày đầu năm. Ảnh: Internet

2.16 Mừng tuổi

Mừng tuổi hay lì xì là một trong những phong tục hay và ý nghĩa mỗi dịp Tết đến của người Việt. Cùng với việc chúc Tết, người lớn thường mừng tuổi cho trẻ con bằng những đồng tiền mới đựng trong phong bao màu đỏ. Đây là một trong những phong tục lâu đời nhất vẫn còn nguyên vẹn giá trị của người Việt.

Mừng tuổi cho trẻ em cũng là phong tục ngày Tết có từ lâu đời
Mừng tuổi cho trẻ em cũng là phong tục ngày Tết có từ lâu đời. Ảnh: Internet

Tục lì xì bắt nguồn từ truyền thuyết về loài yêu quái chuyên sờ đầu và mang đến vận rủi cho trẻ em. Vì lúc này, các vị tiên về chầu trời nên chúng tự do tung hoành. Tám vị tiên đi ngang qua biết chuyện liền hóa thành những đồng tiền nằm bên đứa trẻ. Cha mẹ chúng lấy những đồng tiền gói trong tấm vải đỏ khiến ma quỷ không còn dám tới gần. Kể từ đó, người ta bắt đầu bỏ tiền vào những túi đỏ để mừng tuổi cho trẻ em với ý nghĩa ban đầu như thế.

2.17 Mua muối ngày Tết

Dân gian Việt Nam có câu “đầu năm mua muối, cuối năm mua vôi” thể hiện một phong tục ngày Tết rất lâu đời của người Việt. Qua thời gian, giới trẻ không nhiều người biết và quan tâm đến chuyện mua muối đầu năm. Tuy nhiên, nhiều gia đình ở miền Bắc vẫn giữ theo quen mua muối vào ngày mùng Một Tết như một phong tục không thể thiếu ngày Tết.

Mua muối đầu năm là phong tục rất phổ biến để cầu may ngày xưa
Mua muối đầu năm là phong tục rất phổ biến để cầu may ngày xưa. Ảnh: Internet

Với người xưa, muối là thứ chống xú uế, đuổi tà mà và mang đến may mắn cho gia chủ. Bên cạnh đó, muối cũng có thể gắn kết những mối quan hệ trong gia đình như vợ chồng, con cái, ông bà… Ngoài ra, đây cũng là cách để người xưa nhắc nhở con cháu sống tiết kiệm để gìn giữ cho đời sau. 

3. Ý nghĩa của phong tục ngày Tết

Người Việt có nhiều phong tục lẫn kiêng cữ ngày Tết. Điều này đến từ sự trân trọng ngày tết như một sự kiện trọng đại trong năm. Phần lớn những phong tục này đều bắt nguồn từ truyền thống hướng về nguồn cội của người. Họ không quên công ơn của những người đi trước cũng như muốn để lại điều tốt lành cho thế hệ sau.

Những phong tục ngày Tết gắn kết những thế hệ lại với nhau trong ngày đoàn tụ
Những phong tục ngày Tết gắn kết những thế hệ lại với nhau trong ngày đoàn tụ. Ảnh: Internet

Hầu hết những phong tục ngày Tết vẫn còn nguyên vẹn giá trị khi lưu truyền đến ngày nay. Các phong tục đều hướng con người đến sự đoàn viên gia đình và giá trị tốt đẹp giữa người với người. Với những ý nghĩa đó, những phong tục này chắc chắn sẽ còn gắn liền với Tết dù thời gian có trôi đi. Và những thế hệ về sau cũng sẽ biết về Tết với trọn vẹn những giá trị ban đầu.

Trang Trần tổng hợp